312مقاومت‌های پی‌ در پی اما شکننده 

Facebook
Twitter
LinkedIn
Skype
WhatsApp
Telegram
Print
  • مریم نورائی‌نژاد

 

اطلاعات کتاب: فوران، جان[۱]. (۱۳۹۶)،یک قرن انقلاب در ایران؛ جنبش‌ های اجتماعی در ایران[۲]، ترجمه حسن اسدی، نشر مولی، ۴۱۴ص، ۵۰ هزار تومان شابک: ۹۷۸۹۶۴۲۶۷۱۶۰
کتاب نقد و بررسی یک قرن انقلاب در ایران (جنبش‌های اجتماعی در ایران) به همت و ویراسته جان فوران مجموعه مقالاتی است که صد سال انقلاب و جنبش­‌های اجتماعی در ایران را محور بحث و بررسی قرار داده است. در این اثر تحلیلی، تاریخی و جامعه‌­شناسانه؛ نه مقاله درباره زمینه‌­ها و پیامدهای تحولات انقلابی از تحلیلگران متفاوت گردآوری شده که هر یک، از زاویه دید خود به تحولات ایران پرداخته‌­اند. تحلیل‌گران ایرانی مؤلف این مجموعه مقالات؛ همگی زاده ایران و فارغ‌التحصیل ایالات متحده هستند. فوران خود بر این باور است که برای تبیین انقلا‌ب‌­ها، باید نظریه یا نظریه‌­های مبتنی بر وضعیت ویژه هر کشور ارائه شود. او با چنین دیدگاهی سال­هاست انقلاب‌های ایران را پژوهش می­‌کند و از بازگشت مجدد فرهنگ به عرصه تئوری­‌های انقلاب دفاع می‌­کند. تلفیقی از عوامل سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیکی در تحلیل انقلاب­‌ها؛ روش مورد تائید فوران است اما او بر این باور است که باید نگرش­‌های پیشرفته‌­تر و پیچیده‌­تر به فرهنگ هم داشت.

 

جان فوران و حرکت­‌های انقلابی در ایران

جان فوران ( -۱۹۵۵) جامعه­‌شناس معاصر آمریکایی است که در زمینه جنبش‌­های اجتماعی رادیکال، انقلاب‌­ها و تغییرات اجتماعی پژوهش می­‌کند. او از جامعه‌شناسان مطرح در زمینه تحولات سیاسی و اجتماعی است و انقلاب سال ۱۳۵۷ ایران را مورد دقت ویژه قرار داده است. وی در حال حاضر استاد دانشگاه سانتاباربارای کالیفرنیا[۳] است و تاکنون هفت کتاب از وی منتشر شده که از این میان؛ کتاب‌­های مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی در ایران[۴]، گونه‌شناسی نظریه‌های انقلاب؛ مروری برنظریه‌پردازان پیرامون انقلاب‌­ها در قرن بیستم[۵] و کتاب مورد بحث این مطلب، به فارسی ترجمه شده­‌اند. فوران تا به حال چندین مقاله در زمینه تحولات سیاسی و اجتماعی ایران تالیف کرده که در معتبرترین نشریات جهانی جامعه‌شناسی منتشر شده­‌اند. عمده شهرت او در ایران و در میان علاقمندان مباحث جامعه‌شناسی و تاریخ به دلیل کتاب مقاومت شکننده؛ تاریخ تحولات اجتماعی در ایران است.

فوران در کتاب‌­های خود و در تحلیل حرکت‌­ها و انقلاب‌­های ایران بر سنت تاریخی «شکنندگی» مقاومت‌­های ایرانی تکیه می‌­کند. در یک سیر تاریخی و از نظر فوران، جنبش تنباکو به این دلیل که تنها بر الغای یک امتیاز تمرکز داشت و کلیه موارد مرتبط را دربر نمی‌­گرفت، پیروزی محدودی به دست آورد و در نهایت، به‌دلیل پیدایش اختلاف نظر میان روحانیون، تداوم نیافت. از نظر فوران نهضت مشروطه نیز فرصتی بود که در نهایت نتوانست به ریشه‌کن کردن استبداد داخلی در ایران بیانجامد؛ نتیجه این نهضت به‌رغم هزینه‌­های زیادی که به مردم تحمیل کرد، سرکوب و تقویت نظام استبدادی جاری بود. او در تحلیل وضعیت انقلاب ۱۳۵۷ از جنگ به‌عنوان برهم زننده ائتلاف نیروهای انقلابی یاد کرده و بر این نظر است که به دلیل عمیق بودن مسأله وابستگی در ساختار ایران، توسعه غیرسرمایه‌دارانه در نهایت نتوانست محلی از اعراب پیدا کند و ایران به‌عنوان کشوری در حاشیه نظام جهانی با شکل توسعه سرمایه­‌داری وابسته، به حیات خود ادامه داد.

جان فوران در پی کشف ارتباط نظریه‌­های انقلاب، تحلیل­‌های مربوط به انقلاب، تحلیل‌­های مربوط به انقلاب ایران با یکدیگر است. او با همین هدف، نظریه­‌های مارکس، انگلس و دوتوکویل را -که شامل تحلیل طبقات، ائتلاف‌­ها، نقش دولت، فشارهای خارجی و اهمیت نسبی آموزه­‌ها هستند- در آثار مربوط به انقلاب‌­ها پیگیری می‌­کند؛ آثاری را مورد تحلیل قرار می‌­دهد که در پی یافتن عوامل ساختاری برای توضیح علل وقوع انقلاب هستند؛ سراغ از کسانی می‌گیرد که در پی یافتن بی­‌موازنگی در رابطه میان خرده نظام‌­های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی جامعه بوده‌­اند؛ از آرزوهای بربادرفته و محرومیت نسبی، به‌عنوان منشأ شورش یاد می‌­کند و در نهایت به سراغ این سؤال اصلی می­‌رود که آیا انقلاب ایران را می‌­بایست یک استثناء قلمداد کرد یا بررسی علل وقوع سایر انقلاب‌­ها را می­‌بایست با توجه به شواهد و مسائل انقلاب ایران مورد بازبینی قرار داد؟

او برای پاسخ به این سوال سراغ آثار و نوشته‌­های برجسته­‌ترین متخصصان منطقه و ایران را می‌­گیرد و در می‌­یابد که: ۱) اهمیت عوامل فرهنگی در انقلاب، ۲) عدم توازن فرهنگ و اقتصاد، ۳) رهیافت بسیج منابع، و ۴) تحلیل‌­های چندعاملی و متداخل با تکیه بر عوامل گوناگون در این آثار اهمیت بیشتری دارند. وی سپس نظریات کلیه متخصصان انقلاب و تاریخ انقلاب را مدنظر قرار داده و نشان می‌­دهد، چگونه هر یک از این تحلیل­‌ها بر یکی از محورهای چهارگانه فوق، متمرکز شده است.

فوران پس از این تحلیل‌­ها، ریشه‌­های ساختاری انقلاب ایران در سال ۱۳۵۷ را در دگرگونی‌­هایی جستجو می‌­کند که جامعه ایران در فاصله دهه‌­های ۲۰ تا ۵۰ شمسی تجربه کرده است. او چهار عامل بحران‌­زا در این فرایند را در نظر می‌­گیرد که عبارتند از توسعه وابسته، دولت سرکوب‌گر و انحصارگرا، گسستگی در نظام جهانی و افول اقتصادی.

از دیگر مفاهیمی که جان فوران در نخستین مقاله خود در کتاب حاضر، آن را به چالش می‌­کشد نقش تشیع یک­دست به‌عنوان گفتمان غالب در جریان انقلاب ۵۷ است. فوران دست‌کم از پنج جهت‌­گیری ارزشی متمایز با نام‌­های اسلام مبارز (با نمایندگی آیت‌الله خمینی)، الهیات رهایی­‌بخش (با نمایندگی دکتر شریعتی)، اسلام لیبرال دموکرات (با نمایندگی مهندس بازرگان)، گروه­‌های چریکی سوسیالیست (اعم از گروه‌­های اسلامی و غیرمذهبی) و ناسیونالیست‌­های غیرمذهبی (در اشکال سوسیالیست یا دموکراتیک) سخن می‌­گوید و نتیجه می­‌گیرد، «این ایدئولوژی‌­ها در مجموع با بسیج عناصر گوناگون، ائتلاف انقلابی چند طبقه‌­ای و پوپولیستی را شکل داده­‌اند.» (ص ۲۶۴)

این نظریه‌­پرداز انقلاب­، در فصل آخر کتاب حاضر و زیر عنوان روند شورش ابتدا به بررسی نظریات نیکی کِدی -یکی از صاحب‌نظران برجسته تاریخ معاصر ایران- پرداخته و با تمرکز بر نقش زنان و قومیت‌­ها در روندهای انقلابی ایران، ائتلاف‌­های انقلابی را امری فراتر از طرح ساده کِدی در ائتلاف تنها دو طبقه بازاریان و علما می‌­داند و بر این نظر است که در هر جنبش، گفتمان‌­های سیاسی متنوع به دلیل تنوع طبقاتی، قومی و جنسیتی ائتلاف‌­ها ضرورت دارد. «اختلاف‌­ها کنار گذاشته می‌­شد و برای رسیدن به هدف، تشریک مساعی قابل تحسینی به نمایش گذاشته می‌­شد.» (ص ۳۶۰)

فوران در نهایت از نیازمندی به پژوهش­‌های بنیادی‌­تر درباره انقلاب­‌های ایران و در رأس آن جنبش جنگل سخن گفته و آن را حلقه‌­ای گمشده از زنجیره رویدادهایی می‌­داند که از نهضت مشروطه آغاز و به استقرار سلسله پهلوی منتهی گشت. او اضافه می‌­کند: «پژوهش­‌های مربوط به ایران از یک خلا مفهومی در زمینه قومیت، طبقه و جنسیت در ساختار اجتماعی و جنبش‌­های معطوف به تغییرات اجتماعی رنج می‌­برند.» (ص ۳۶۵) و اظهار امیدواری م‌ی­کند نسل جدید ایرانیان خارج از کشور، پژوهش‌هایی را رقم بزنند که طرح کننده این پرسش‌­ها باشند: ۱) انقلاب‌­ها توسط چه کسانی و چرا برپا می‌­شوند؟ و ۲) نژاد، جنسیت و طبقه چه نقشی در این انقلاب‌­ها داشته‌­اند؟

 

یک قرن انقلاب در ایران

گفتمان سیاسی شیعه و بسیج طبقاتی در جنبش تنباکو اولین مقاله کتاب است که توسط منصور معدل به رشته تحریر درآمده است. منصور معدل در این مقاله، تحلیل‌های مربوط به نقش مذهب در جنبش تنباکو  را مورد ارزیابی قرار می‌­دهد و در نهایت، بر این باور است که علاوه بر تاثیرات مذهب شیعی در رخداد جنبش تنباکو، طبقات اجتماعی و به‌خصوص طبقه تجّار نیز نقش قابل توجهی در این رویداد داشته­‌اند. وی در ابتدای تحلیل خود به تبیین سلوک سیاسی شیعه در قرن نوزدهم پرداخته و نشان داده «انکار مشروعیت حکومت‌­ها و سکوت بردبارانه همراه با پرهیز از عمل» (ص۴) بنیادی­‌ترین عامل رفتار سیاسی علما در مقابل حکومت و علت اصلی شرکت آن‌ها در جنبش‌­های اعتراضی از جمله جنبش تنباکو است. وی سپس به بررسی جنبش تنباکو در آثار پژوهشی پرداخته و نشان داده عواملی چون رقابت روس و انگلیس در ایران، رقابت میان دولتمردان ایرانی، نقش سنتی علما در مخالفت با دولت و دخالت‌های خارجی از جمله عوامل اصلی بروز جنبش تنباکو در نظر گرفته شده و پژوهشگران تاریخ معاصر ایران در تحلیل‌­های خود، کم و بیش به نقش این عوامل پرداخته‌­اند. او با تأکید بر کارهای پژوهشی فریدون آدمیت و هما ناطق، نقش مستقل علما در جنبش تنباکو را مورد تردید قرار می ­دهد و تلاش می­ کند، نقش طبقه تجار را در شکل­ گیری این جنبش به شیوه­‌ای روش‌مند مورد بحث قرار دهد.

ارائه تاریخچه‌­ای از آنچه بر تجارت و تجار ایرانی در دوران قاجار می‌­رود؛ به‌شکلی آماری و مستند در مقاله معدل آمده است. او با شرح جزئیات آماری نشان می­‌دهد، هرچند میزان تجارت خارجی ایران در زمان قاجار بسیار محدود بوده اما همین میزان هم نشانگر مشارکت فعالانه تجار در تأمین نیازهای داخلی بوده است. تجار ایران در زمره باسوادترین بخش­‌های جمعیتی ایران بوده‌­اند و تجارت به‌نوعی بهترین پیشه به حساب می‌­آمده است. او تحلیل می‌­کند، علاوه بر این موقعیت اجتماعی و اقتصادی، اسلام نیز نظر مثبتی نسبت به تجارت دارد و در احادیث و روایات، آن را از شریف‌­ترین راه‌­های کسب معاش می­‌داند. همه این عوامل از نظر نویسنده مقاله، دست به دست هم می­‌دهند تا طبقه تجّار از باثبات‌­ترین طبقات ایران در قرن نوزدهم باشند. همین طبقه در سال‌های ۱۸۲۵ تا ۱۸۵۰ میلادی با رقابت شدید تجار اروپایی و شرکت­‌های خارجی مواجه می‌­شوند. هر چند انباشت سرمایه در ایران در مقایسه با نظام جهانی بسیار ناچیز بوده اما تجار ایرانی به هیچ روی قادر به هماوردی با رقیبان خارجی خود نبوده­‌اند. دولت قاجار نیز در نتیجه فشار خارجی ناشی از قدرت‌­های استعماری روس و انگلیس و ضعف­‌های بسیار سیاسی و اقتصادی نه‌تنها حمایتی از تجار ایرانی نداشته بلکه شروع به اعطای امتیاز به شرکت‌­های خارجی نیز کرده‌­اند. فشارهای افزون شده اقتصادی در نتیجه عدم حمایت­‌های دولتی و اعطای امتیاز به خارجیان به‌تدریج تسلط تجار ایرانی بر بازار داخلی را سست‌­تر کرد.

 

@Associated Press

نگارنده پس از طرح نسبت علما با حکومت و وضعیت تحمیل شده بر تجار، ائتلاف میان دو طبقه تجار و روحانیان را عاملی تعیین‌­کننده در شکل‌­گیری جنبش تنباکو دانسته و بر این باور است، گفتمان شیعه و توان طبقاتی تجار در مقابل فشارهای اقتصادی و دشمن مشترکی که حالا حکومت قاجار است و بس؛ جرقه اصلی شکل­‌گیری جنبش تنباکو است. وی سپس با شرح جزئیات آنچه در شهرهای مختلف ایران بر علیه اعطای امتیاز انحصار خرید، فروش و فرآوری کل تنباکو به یک شهروند انگلیسی، رخ داده است، نشان می­‌دهد تجار با استفاده از احکام دینی همچون رضایت خریدار و فروشنده و عدم مشروعیت دخالت اتباع خارجی در تجارت داخلی توانستند علما را در مبارزه با چنین امتیازی با خود همراه و همگام کنند.

وی ارتباط میان منافع طبقاتی و مخالفت علما را یک واقعیت تاریخی دانسته و بر این باور است، تجار توانستند تعابیر و اصطلاحات مذهبی را بر علیه شاه و شرکت رژی به کار بگیرند و این­‌گونه علما را وارد جریان مبارزه خود کنند. این ارتباط نظام‌­مند میان منافع طبقاتی و سلوک سیاسی مذهب تشیع در قرن نوزدهم نشانگر وجود یک رابطه تاریخی میان ظهور مخالفت‌­های مذهبی و دشمنی فزاینده تجار و با دولت است.

سوسیال دموکراسی و انقلاب مشروطه ایران عنوان مقاله ژانت آفاری در فصل دوم کتاب است. وی در این مقاله بر نقش جریان‌­های متنوع سوسیال دموکرات که تاکنون مغفول مانده تأکید می­‌کند و می‌گوید: «انقلاب مشروطه با همیاری ائتلافی متشکل از نیروهای نامتجانس از قبیل اصلاح­‌طلبان لیبرال، بخشی از علما، بازرگانان، کسبه، محصلین، اصناف، کارگران و اعضای رادیکال انجمن‌­های مخفی به سرانجام رسید.» (ص ۳۷) آفاری از نفوذ و تاثیر چشم‌گیر انجمن‌­های سوسیال دموکرات یاد می­‌کند که فعالیت‌­ها در تشکیلات اجتماعیون عامیون، سوسیال دموکرات‌­های تبریز و حزب دموکرات فعالیت می­‌کردند. آفاری توجه مخاطب را به جوانب مغفول مانده نهضت مشروطه به‌ویژه نقش دهقانان، گروه‌های قومی و زنان در مبارزه جلب می‌­کند. او با تشریح نقش هر یک از این گروه‌­ها، نهضت مشروطه ایران را یک انقلاب اجتماعی واقعی می‌­داند. روشن کردن نقش جریان‌­های سوسیالیستی در انقلاب مشروطه و نزدیکی این جریان به مرکز ثقل سیاسی از جمله مباحثی هستند که آفاری به تشریح، در مقاله خود آورده است.

ظهور رضاخان عنوان دیگر مقاله کتاب یک قرن انقلاب در ایران است. مایکل ژیرینسکی[۶]، نویسنده مقاله، قدرت­‌یابی رضاخان را با بررسی زمینه­‌های داخلی و حمایت‌­های خارجی و در رأس آن حمایت‌­های انگلیسی‌­ها مورد بحث قرار داده و روشن می­‌‌کند، شاید حمایت از رضاخان به شکل یکدست و همه جانبه از لندن سرچشمه نمی‌­گرفته اما حمایت گروهی از انگلیسی‌­ها از اقدامات رضاخان در سرکوب مخالفان در جای‌جای ایران، تاثیری تعیین کننده­ در ظهور و به قدرت رسیدن رضاخان داشته است. هرچند عنوان و ایده این مقاله به‌کلی با سایر مقالات کتاب متفاوت است اما، بحث مهمی را مورد تحلیل قرار می­‌دهد و چگونگی استقرار سلسله پهلوی در سال­های ۱۹۲۱ تا ۱۹۲۶ را توصیف می‌­کند.

مقاله چهارم کتاب توسط سوسن سیاوشی با عنوان نهضت ملی شدن نفت به نگارش درآمده است. او ماهیت گروه­‌ها و نیروهای دخیل در کوتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ را به دقت مورد تحلیل قرار داده و از چگونگی مبارزات جبهه ملی و روحیات و شخصیت دکتر مصدق به جزئیات یاد می‌­کند. در سراسر این مقاله تحلیلی و قابل تحسین؛ نهضت ملی شدن صنعت نفت به‌عنوان یکی از مهم­ترین رویدادهای تاریخ معاصر ایران، تا حد جنبش­‌های رهایی‌­بخش دهه­‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ موشکافی می‌­شود. قد علم کردن یک کشور ضعیف در مقابل قدرت‌­های جهانی و تلاش برای احقاق حق بهره‌­برداری از ذخایر طبیعی‌­اش به رهبری یک چهره منحصربفرد و شجاع سیاسی یعنی دکتر مصدق، آرمان‌­های ملی را بعد از مدت­‌ها به ایرانیان گوشزد می­‌کرد. نهضت ملی شدن صنعت نفت بیشترین وابستگی را به طبقه متوسط جامعه داشت اما، سادگی و وضوح خواسته‌­هایش که همان آرمان‌­های ملی فراموش شده و آمال‌های ناسیونالیستی بود؛ توانست پشتیبانی طبقات بی­‌سواد را نیز فراهم کند.

سیاوشی پس از ارائه کلیاتی از چگونگی شکل­‌گیری جبهه ملی و گرایش شخص مصدق به اصلاح روال‌های سیاسی حاکم در کشور، از گرایش‌­های حزبی مرتبط سخن گفته و عوامل داخلی همچون اختلافات عمیق میان حامیان حزبی مصدق و قدرت گرفتن همزمان مخالفان وی در داخل ساختار حکومت نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهد. عواملی نظیر شرایط اقتصادی بی­‌ثبات و طولانی شدن حرکت نهضت تا اخذ نتیجه نهایی نیز از نظر سیاوشی، ضربات سختی بر بدنه این حرکت وارد کردند.

جبهه ملی و در راس آن مصدق، به‌دلیل تمام خصوصیات فردی دموکرات وی، فراز و نشیب‌­های ناشی از اختلافات ایدئولوژیک و سیاسی بسیاری را از سر گذرانید که هر یک از آنها به‌تنهایی در به تحلیل بردن انرژی نهضت و ناکامی آن نقش موثر داشت. دشمنی محرز قدرت­‌های جهانی و در راس آنها انگلستان و آمریکا راه را بر پیاده‌­سازی یک سیستم دموکرات که در آن همه آحاد مردم از مزایای واقعی دموکراسی بهره‌­مند شوند، مسدود کرد. نقش پیچیده و تعیین‌­کننده حزب توده در نهضت ملی شدن صنعت نفت از دیدگاه خود حزب توده، جبهه ملی و حتی ایالات متحده آمریکا در این مقاله مورد بحث قرار گرفته و از نقاط قوت این تحلیل سیاسی است.

مسجد به مثابه آخرین پناهگاه: اصلاحات دولتی و ستیزه اجتماعی در اوایل دهه ۱۹۶۰ نام مقاله بعدی کتاب است که توسط میثاق پارسا نوشته شده است. پارسا تحلیل خود را با تأکید بر وضعیت اقتصادی مردم ایران در دهه ۴۰ شمسی شروع می‌­کند و بر این باور است، «نه زوال ارزش‌­ها و نه ناکامی بازار، بلکه تاثیر مخرب سیاست­‌های اقتصادی دولت توام با یک رشته تعارضات لاینحل باقی مانده از کودتای ۱۳۳۲ و سیاست‌­های آزادی‌­دهی زمینه را برای بروز و ظهور ستیزه و کنش‌­های جمعی مهیا ساخت». (ص ۱۹۰) و ادامه می‌­دهد شماری از متغیرهای مهم در چهار محور منافع، سازمان، سرکوب و تسهیل؛ رقم‌­زننده قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بوده است. وی با تأکید بر بحران اقتصادی بر این باور است، اختلاف‌های درونی طبقه مسلط (به‌ویژه زمین‌­داران و ملاکین و مدیران رده بالای دولتی) زمینه بسیج مردم را تسهیل کرد. برنامه­‌های توسعه اقتصادی که محمدرضا پهلوی با پشتوانه آمریکایی‌­ها اجرا می‌کرد هرچند در ابتدا قرار بود به بهبود زندگی مردم بیانجامد اما در نهایت پیش از آنکه نتایج اقتصادی، به همراه داشته باشد، به ارمغان آورنده امتیازات سیاسی برای شخص شاه بود. زیرا برنامه‌­ای مثل برنامه اصلاحات ارضی در درجه اول، سلطه زمین­داران بزرگ را در روستاها کم می­‌کرد و می‌توانست پای دولت را به روستاها بیشتر از قبل باز کند، شاه را فردی اصلاح‌طلب و نگران رفاه مردم عادی جلوه دهد و یک پایگاه جدید برای او در روستاها کسب کند.

Getty Images@

از نظر پارسا آزادی­‌های سیاسی نیز بیشتر در راستای اهداف شاه برای وارد کردن نمایندگان دو حزب وابسته به دربار به مجلس شورا بود تا از این طریق بتواند موقعیت طبقه مسلط زمین­دار را تضعیف کند. جبهه ملی نیز همزمان به دلیل اختلافات داخلی از قدرت آن­چنانی در مخالفت با برنامه‌­های اقتصادی شاه برخوردار نبود.

پارسا سپس از نقش تحرکات گروهی، مانند اعتصاب معلمان، به‌عنوان یکی از شرایط بسیج فزاینده مردم یاد می‌­کند و بر این باور است، هرچند نقش معلمان در مبارزات اوایل دهه ۱۳۴۰ ایران کوتاه است اما، از اهمیت فراوانی در بسیج مردم و شکل­‌گیری قیام ۱۵ خرداد برخوردار است. اعتصاب و حمایت دانشجویان از معلمان، منجر به گرفتن وعده­‌هایی از شاه شد که هرچند در نهایت عملیاتی نشدند اما گام موثری شد در بسیج بیشتر مردم علیه دولت. در تحلیل پارسا از شکل­‌گیری بسیج مردم علیه محمدرضا شاه؛ بازاریان و روحانیون نیز هر یک نقشی را عهده­‌دار هستند. اجرای برنامه اصلاحات ارضی، تصویب لایحه تشکیل انجمن‌­های ایالتی و ولایتی و اعطای حق رأی به زنان از جمله فعالیت‌­هایی بود که روحانیون را در موضع مخالف شاه قرار می‌­داد. افزایش محبوبیت آیت‌الله خمینی به‌عنوان تنها روحانی که به صراحت خواهان سرنگونی رژیم شاه بود به موارد بالا اضافه شد و ذهن مردم را به سمت نفی کامل حکومت و عدم تمایل به سازش رهنمون شد.

پارسا پس از برشمردن این عوامل و برقراری ارتباط تحلیلی میان آنها نتیجه می­‌گیرد، هرچند حرکت گروه­‌های مختلف و به‌خصوص روحانیون در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ با سرکوب شدید دولت مواجه شد و نتوانست به نتیجه عینی دست یابد اما «باعث ایجاد صف­‌بندی‌­های جدید در درون نظام شد و زمینه را برای منازعات دهه ۱۳۵۰ مهیا ساخت.» (ص ۲۲۸) او سپس تحلیل می‌­کند هرچند در دوره اول، بسیج، عمدتاً از طریق احزاب سیاسی، دانشگاه‌­ها، بازار و کارخانجات صورت گرفت اما «در اوایل دهه ۱۹۷۰ و در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ حرکت­‌های سیاسی که به دانشگاه و بازار محدود می‌­شد، سرانجام به مساجد انتقال یافت.» (ص ۲۲۹)

وال مقدم در مقاله خود با عنوان پوپولیسم اسلامی؛ طبقه و جنسیت در ایران پس از انقلاب به عواملی اشاره کرده که لااقل از دید نویسندگان سایر مقالات این کتاب مغفول مانده است. او بر متغیر جنسیت دست گذاشته و نشان داده است چگونه بازتعریف جنسیت، این مفهوم را در چارچوب پروژه سیاسی فرهنگی اسلام‌­گرایان جای داده است. مقدم با ارائه تاریخچه کوتاهی از تحولات پس از انقلاب تا پایان جنگ ایران و عراق و فوت آیت‌الله خمینی؛ اعمال محدودیت بر پوشش و رفتار و معاشرت زنان را مدنظر قرار داده و بر این نظر است که به‌رغم تفسیرهای متعدد از متغیر جنسیت در ایران پس از انقلاب، پویایی جنسیتی پس از انقلاب به‌طور کامل مورد توجه پژوهشگران انقلاب ایران قرار نگرفته است. «با اینکه مسأله زنان در گفتمان و قوانین رژیم جدید به شکلی برجسته چهره کرد، هیچکدام از پژوهشگران، تکاپوی زنان در خلال انقلاب و پس از آن را به صورت نظام‌­مند مورد بررسی قرار نداده‌­اند. حتی پژوهش­‌هایی که فرهنگ، اخلاق، مذهب و هویت را به‌عنوان خصایص محوری انقلاب مورد بررسی قرار داده‌­اند نیز توجهی به مسأله جنسیت نداشته­‌اند.» (ص ۲۹۴)

مقدم سپس با تحلیل مفهوم مردم‌­گرایی در انقلاب‌­ها به شکل عام و انقلاب ۱۳۵۷ ایران به شکل خاص، از روند آن دسته از رخدادهای پس از انقلاب یاد می‌­کند که شامل مواردی همچون انجام همه‌­پرسی، تاسیس حزب جمهوری اسلامی، تاسیس دادگاه­های انقلاب خارج از سازوکار دادگستری، تهیه پیش‌نویس قانون اساسی، تغییر و تحولات در ارتش، انقلاب فرهنگی و تسلط بر دانشگاه­‌ها می‌­شود. او بر این باور است که، عمیق‌­ترین تغییرات ناشی از انقلاب فرهنگی در حوزه حقوق زنان و مناسبات جنسیتی به وقوع پیوست. هرچند نقش زنان در وقوع و پیروزی انقلاب از سوی تازه به قدرت رسیدگان، تحسین شد اما از آنان تصویری آسیب‌­پذیر در مقابل فرهنگ غربی ارائه شد. تصویری کلیشه‌ای از زنان که مسئولیت اصلی‌­شان زاد و ولد بود و اگر هم شغلی داشتند یا پرستار بودند یا معلم. «فعالیت‌­های ایدئولوژیکی گسترده­‌ای برای ترغیب زنان به خانه و خانواده به راه افتاد. اشتغال زنان در بعضی از مشاغل از قبیل قضاوت و وکالت ممنوع گردید. به زنان اجازه تحصیل در بعضی رشته­‌ها داده نشد و با ستایش از خانواده اسلامی، سن تکلیف کاهش یافت.» (ص ۳۲۰)

با این روال، الگوی زن اسلامی که حاکمیت درصدد جایگزینی آن بود، بخشی از پروژه فرهنگی اسلامی‌سازی را تشکیل داد و به این ترتیب، بازتعریف جنسیت‌­محور برنامه‌های فرهنگی و سیاسی در دستور کار قرار گرفت. نگارنده با تحلیل­‌هایی که ارائه می­‌دهد بر این باور است، پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ گفتمان مردم­‌گرایانه جنبش انقلابی به ایدئولوژی مردم­‌گرایانه اسلامی تغییر شکل داده است.

 

نقدی بر فرم و محتوای اثر

کتاب یک قرن انقلاب در ایران (جنبش‌­های اجتماعی در ایران) در نسخه اصلی خود دربردارنده هفت مقاله از منصور معدل، ژانت آفاری، مایکل زیرینسکی، سوسن سیاوشی، امیر حسن‌­پور، میثاق پارسا و وال مقدم است که جان فوران آنها را جمع‌­آوری کرده و خود نیز دو مقاله به آن افزوده است. نسخه ترجمه شده به فارسی اما با حذف یک مقاله (فصل چهارم نسخه اصلی) با عنوان جنبش‌های ناسیونالیستی در آذربایجان و کردستانبه قلم امیرحسن‌­پور به چاپ رسیده است.

کتاب فاقد مقدمه‌­ای از ناشر و مترجم است. ورود به کتاب و مباحث آن به دلیل فقدان این دو تکمله؛ بسیار سریع و تقریبا با عدم آمادگی ذهنی مخاطب رخ می‌­دهد. فقدان شرحی از هدف ناشر و مترجم از دلایل انتخاب و ترجمه این اثر باعث شده مخاطب نتواند دلیل حذف مقاله حسن‌پور را بداند. اینکه مقاله مذکور به این دلیل که اجازه چاپ و انتشار در ایران را نداشته از کتاب حذف شده یا نه مترجم همه مقالات کتاب را ترجمه کرده اما ناشر ترجیح داده این مقاله را حذف کند؛ برای خواننده کتاب روشن نیست. کیفیت چاپ و صحافی کتاب قابل قبول است اما از انتشارات بزرگی مانند مولی انتظار می‌­رود حداقل‌­های شکلی، همچون وجود پیشگفتار ناشر و مقدمه مترجم را مورد ملاحظه جدی و عملیاتی قرار دهد زیرا، ارزش ترجمه آثار ماندگاری مانند کتاب مذکور با چنین بی­‌دقتی‌­هایی، در نهایت تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.

مترجم تمام رویدادهای کتاب را که در متن اصلی دارای تاریخ میلادی هستند با تاریخ‌­های شمسی انطباق داده اما دقت کامل در این تاریخ‌نگاری‌­ها انجام نشده است. به‌عنوان مثال در صفحه ۲۰۶ تاریخ ۲۱ ژانویه ۱۹۶۳ به اشتباه با سال ۱۳۴۲ شمسی مطابق انگاشته شده در حالیکه در صفحه ۲۰۹ بهار ۱۹۶۱ با سال ۱۳۴۱ شمسی مطابق انگاشته شده است! از آنجایی که معمولا مولفان جهانی از تطبیق تاریخ میلادی با تاریخ شمسی بی­‌نیاز هستند و تنها به درج تاریخ‌­های میلادی اکتفا می­‌کنند؛ باید انتظار داشت مترجم دقت بیشتری در تطابق تاریخ‌­های میلادی و شمسی داشته باشد آن­ هم در چنین کتابی که اصل حرف؛ تحلیل رویدادهای اجتماعی و انقلابی در یک دوره زمانی صدساله است. اشتباهات فاحش در تطبیق و درج تاریخ‌­ها توسط مترجم به اندازه‌­ای است که حتی در خصوص تاریخ‌­های مشهوری چون ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ هم خود را نشان می‌­دهد. به‌عنوان مثال در ابتدای صفحه ۲۰۹ در تبدیل تاریخ، سال ۱۳۴۳ درج شده در حالیکه متن از حوادث خرداد ۱۳۴۲ می­‌گوید. لازم بود مترجم، دقت و نکته‌­بینی بیشتری به خرج می‌­داد و ترجمه خود را با همین دقت­‌ها از فضای مکانیکی و ماشینی ارتباط با متن اصلی دور می‌­کرد.

در مجموعه مقالات حاضر همگونی نظری حاکم نیست و دیدگاه‌­ها و نظریه‌­های متنوع از تحلیل فرهنگ، فمینیسم، نظریه بسیج اجتماعی و تاریخ سیاسی تا نظریه‌­های قومی، ناسیونالیستی، جامعه‌شناسی سیاسی وبری، نئومارکسیسم و پسامارکسیسم بازتاب یافته که هر یک هواداران خاص خود را دارد و جان فوران در مقام ویراستار این مجموعه، از این رهیافت‌­های متفاوت، برخی نکات و الگوهای مشترک را برای بحث نظری خود استخراج کرده و با مرور این نکات و الگوها توانسته از پایگاه‌های اجتماعی متفاوت جنبش­‌ها سخن بگوید. ائتلاف‌­های پوپولیستی و چندطبقه‌­ای، ویژگی مشترک همه رویدادهای مورد بررسی اثر حاضر است و به نظر می‌­رسد این ویژگی، حاصل پیچیدگی ساختار اجتماعی ایران با ترکیب جمعیت شهری، روستایی، یکجا­نشین و قبیله‌­ای و همزمان با آن، شکاف­‌های مذهبی، قومی و فرصت‌­های جنسیتی است.

همه مقالات این مجموعه، یافته‌­ها و نتایج آن­ها در قالب مفاهیم نظری متنوع ارائه شده­‌اند. نویسندگان مقالات از مسلم انگاشتن نظریه­‌های تک علیت و رجحان دادن علل اقتصادی، سیاسی و فرهنگی بر یکدیگر احتراز جسته و از تاثیر متقابل همه ابعاد و علل تغییر و تحول بر یکدیگر، سخن گفته­‌اند. بی‌تردید این شیوه در تدوین مفاهیمی جامع برای تغییرات اجتماعی، گامی به جلو، تلقی می­‌شود.

 

 

[۱] . John Foran

[۲] . A Century of Revolution: Social Movements in Iran

[۳] . University of California, Santa Barbara

[۴] – این کتاب با عنوان کامل مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران: از سال ۱۵۰۰ میلادی مطابق با ۸۷۹ شمسی تا انقلاب ۵۷ در ایران توسط احمد تدین ترجمه و نشر رسا آن را منتشر کرده است. استقبال از این کتاب آن را به چاپ پانزدهم رسانده است.

[۵] – هومن نیری و خرم بقایی این کتاب را ترجمه کرده‌اند و نشر رخداد نو در سال ۹۳ آن را منتشر کرده است.

[۶] . Michael Zhirinovsky

 

 

 

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.